હરેશ ઝાલા

₹6 લાખ કરોડનું રોકાણ આવકાર્ય, પરંતુ વીજળી, પાણી અને સબસિડી પર પણ એટલી જ ચર્ચા જરૂરી

ગુજરાતે ‘વિકસિત ગુજરાત ડેટા સેન્ટર પોલિસી 2026-29’ દ્વારા ભારતના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સૌથી મોટો દાવ લગાવ્યો છે. રાજ્યનું લક્ષ્ય ₹6 લાખ કરોડનું રોકાણ અને 7.5 GW ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા ઊભી કરવાનું છે. આ રોકાણથી ગુજરાતના MSME માટે નવી તકો ઊભી થશે તેમાં શંકા નથી. પરંતુ આટલા મોટા પ્રોજેક્ટ સાથે એક મૂળભૂત પ્રશ્ન પણ ઊભો થાય છે—આ વિકાસ માટે જરૂરી વીજળી, પાણી અને જાહેર સબસિડીની કિંમત આખરે કોણ ચૂકવશે?

MSME માટે મોટી તક, પરંતુ એટલું જ પૂરતું નથી

ડેટા સેન્ટર ઉદ્યોગથી સ્ટ્રક્ચરલ સ્ટીલ, HVAC સિસ્ટમ્સ, કેબલ ઉત્પાદકો, ઇલેક્ટ્રિકલ કોન્ટ્રાક્ટર્સ, ફેસિલિટી મેનેજમેન્ટ, સુરક્ષા સેવાઓ અને જાળવણી ક્ષેત્ર જેવા અનેક MSMEને મોટો વ્યવસાય મળી શકે છે.

આ તક વાસ્તવિક છે.

પરંતુ માત્ર સપ્લાય ચેઇનની તક જોવાથી સમગ્ર ચિત્ર પૂરું થતું નથી. પ્રશ્ન એ પણ છે કે આગામી 20 વર્ષ સુધી આ ઇકોસિસ્ટમ ચલાવવા માટે રાજ્યને કેટલા જાહેર સંસાધનો ખર્ચવા પડશે.

મુદ્દો વિકાસનો નહીં, તેના કદનો છે

પોલિસી અનુસાર ડેટા સેન્ટરોમાં વપરાતી ઓછામાં ઓછી 51% વીજળી રિન્યૂએબલ એનર્જીમાંથી આવશે અને પાણી માટે ડીસેલિનેશન (દરિયાના ખારા પાણીને શુદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયા) પ્લાન્ટ વિકસાવવામાં આવશે. સરકાર તેના માટે દર MLD દીઠ ₹2 કરોડ સુધીની સહાય પણ આપશે.

આ જોગવાઈઓ પ્રશંસનીય છે.

પરંતુ તે માત્ર એટલું જણાવે છે કે સંસાધનો ક્યાંથી આવશે, તે નહીં કે કેટલા પ્રમાણમાં વપરાશે.

રિન્યૂએબલ ઊર્જા માટે પણ જમીન, ટ્રાન્સમિશન લાઇન અને સ્ટોરેજ જરૂરી છે. ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ માટે પણ ભારે વીજળી અને મૂડીરોકાણની જરૂર પડે છે.

તેથી સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે સંસાધનો ક્યાંથી આવશે, પરંતુ તેનો વપરાશ કેટલો હશે અને તેની જાહેર દેખરેખ કેવી રીતે થશે.

વીજળીનું ગણિત ચોંકાવનારું છે

સરકારી આંકડા પ્રમાણે 2024-25 દરમિયાન ગુજરાતમાં દરરોજ લગભગ 36.75 કરોડ યુનિટ (367,500 MWh) વીજળીનો વપરાશ થયો હતો.

આંતરરાષ્ટ્રીય PUE (Power Usage Effectiveness) ધોરણો અનુસાર 7.5 GW ક્ષમતાવાળા ડેટા સેન્ટરો સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત થાય તો તેમને દરરોજ અંદાજે 2.5 લાખ MWh વીજળીની જરૂર પડી શકે છે.

એટલે કે, આ એક જ ક્ષેત્ર આજે સમગ્ર ગુજરાતમાં વપરાતી વીજળીના લગભગ બે-તૃતીયાંશ જેટલી વીજળી વાપરી શકે.

આ સરખામણી ભય પેદા કરવા માટે નથી, પરંતુ પ્રોજેક્ટનું વાસ્તવિક કદ સમજાવવા માટે છે.

પાણીનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે

આંતરરાષ્ટ્રીય Water Usage Effectiveness (WUE) ધોરણો પ્રમાણે 7.5 GW ડેટા સેન્ટર ક્લસ્ટરને દરરોજ અંદાજે 126 થી 453 MLD પાણીની જરૂર પડી શકે છે.

મહત્વનું એ છે કે આ સરકારી આંકડો નથી, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો પર આધારિત અંદાજ છે, કારણ કે રાજ્ય સરકારે હજુ સુધી પોતાનો પાણી વપરાશનો સત્તાવાર અંદાજ જાહેર કર્યો નથી.

સરખામણી કરીએ તો અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દરરોજ લગભગ 1,700 MLD પાણી પુરું પાડે છે.

એટલે ડેટા સેન્ટરોની પાણીની જરૂરિયાત અમદાવાદના કુલ પાણી પુરવઠાના લગભગ 7% થી 27% જેટલી હોઈ શકે.

સરકાર પાણી માટે ડીસેલિનેશનનો વિકલ્પ અપનાવી રહી છે, પરંતુ તે પણ ઊર્જા, મૂડી અને જાહેર ખર્ચ પર આધારિત છે.

સબસિડીમાં આટલો તફાવત કેમ?

નવી પોલિસી હેઠળ ડેટા સેન્ટરોને 20 વર્ષ સુધી પ્રતિ યુનિટ ₹1 વીજ સબસિડી, 20 વર્ષ સુધી વીજ ડ્યુટીમાં 100% છૂટ, ઉપરાંત મૂડી સહાય, વ્યાજ સહાય, SGST રીઇમ્બર્સમેન્ટ અને સ્ટેમ્પ ડ્યુટીમાં રાહત મળશે.

બીજી તરફ, વિકસિત ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પોલિસી 2026 હેઠળ MSMEને પ્રતિ યુનિટ ₹1 થી ₹2 સબસિડી માત્ર પાંચ વર્ષ માટે મળે છે.

એટલું જ નહીં, આ સહાય 35% થી 45% Fixed Capital Investmentની મર્યાદામાંથી જ આપવાની હોવાથી MSMEએ મૂડી સહાય, વ્યાજ સહાય અને વીજ સબસિડી—બધું જ એક જ મર્યાદામાં વહેંચવું પડે છે.

પ્રશ્ન એ છે કે જે ક્ષેત્ર સૌથી વધુ રોજગારી આપે છે તેને ઓછી અને ટૂંકી સહાય, જ્યારે ઓછા રોજગારવાળા ક્ષેત્રને લાંબા ગાળાની વધુ સહાય કેમ?

રોકાણ સામે રોજગારનું ગણિત

મહારાષ્ટ્રમાં ₹16.69 લાખ કરોડના ડેટા સેન્ટર રોકાણથી લગભગ 1.46 લાખ રોજગારી ઊભી થવાનો અંદાજ છે. એટલે એક નોકરી પાછળ અંદાજે ₹11-12 કરોડનું રોકાણ થાય છે.

સ્વતંત્ર અભ્યાસો દર્શાવે છે કે 7.5 GW ક્ષમતાવાળા ડેટા સેન્ટરોમાં માત્ર 1,100 થી 2,600 જેટલી કાયમી નોકરીઓ સર્જાઈ શકે.

બીજી તરફ, ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી દેશમાં 7.83 કરોડ નોંધાયેલા MSME મળીને 34.5 કરોડ લોકોને રોજગારી આપે છે.

અહીં પ્રશ્ન ડેટા સેન્ટરોનો વિરોધ કરવાનો નથી.

પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે જાહેર નાણાં અને સબસિડીનું વિતરણ રોજગાર સર્જનની ક્ષમતા સાથે પણ જોડાયેલું હોવું જોઈએ કે નહીં?

સંપાદકીય અભિપ્રાય

ગુજરાતનું ડેટા સેન્ટર વિઝન રાજ્યને વૈશ્વિક ડિજિટલ નકશા પર મજબૂત સ્થાન અપાવી શકે છે. આ દિશામાં આગળ વધવું જરૂરી છે.

પરંતુ ₹6 લાખ કરોડના આ પ્રોજેક્ટનું મૂલ્યાંકન માત્ર રોકાણના આંકડા પરથી નહીં, પરંતુ તેની વીજળી, પાણી, જાહેર સબસિડી અને રોજગાર પર પડનારી લાંબા ગાળાની અસર પરથી પણ થવું જોઈએ.

રાજ્ય સરકારે સમયાંતરે વીજ વપરાશ, પાણી વપરાશ, રોજગાર સર્જન અને આપવામાં આવેલી સબસિડીના આંકડા જાહેર કરવા જોઈએ.

કારણ કે વિકાસ સામે પ્રશ્ન ઊભો કરવાનો અર્થ વિકાસનો વિરોધ કરવો નથી.

વિકાસ પારદર્શક, જવાબદાર અને સંતુલિત રહે—એ જ લોકશાહીનો સાચો માપદંડ છે.