By Haresh Jhala:

સુરતના વિવર્સની હાલત સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી

પાવરલૂમ ત્યારે જ શાંત નથી પડતું જ્યારે તેનું મશીન બગડે. જ્યારે મશીન ચલાવનાર માલિકને આવતીકાલે ઉત્પાદન કરવાથી નફો થશે કે નુકસાન—તેનો જવાબ મળતો નથી, ત્યારે પણ પાવરલૂમ શાંત પડી જાય છે. સુરતમાં આજે આવું જ બની રહ્યું છે. યાર્નના ભાવ ઝડપથી વધી રહ્યા છે, જ્યારે ગ્રે કાપડ ખરીદનાર હજુ પણ જૂના ભાવે માગણી કરે છે. ઉપરથી આવેલો ખર્ચનો આંચકો અને નીચેથી આવતું ભાવનું દબાણ—બંનેનો બોજ અંતે સૌથી નાના ઉત્પાદકના માથે આવી રહ્યો છે. એક પક્ષ રાતોરાત ભાવ બદલી શકે અને બીજાએ નુકસાન સહન કરવું પડે—આવો વ્યવહાર કેટલો ન્યાયી છે?

ઓલ ઇન્ડિયા વીવર્સ એસોસિયેશનના નામે ફરતા પોસ્ટરમાં યાર્ન ખરીદીના બહિષ્કારની અપીલ કરવામાં આવી છે. તેમાં આક્ષેપ છે કે PTA અને MEGના ભાવમાં ₹3–4 પ્રતિ કિલોનો વધારો થયો, જ્યારે DTY અને FDY યાર્નના ભાવમાં ₹5–7 પ્રતિ કિલોનો વધારો કરાયો. એસોસિયેશનના ગણિત મુજબ વાસ્તવિક ખર્ચની અસર માત્ર ₹1–2 પ્રતિ કિલો જેટલી હોવી જોઈએ. આ ચોક્કસ ગણતરીની સ્વતંત્ર અને પ્રોડક્ટવાર તપાસ થવી જોઈએ. પરંતુ મૂળ પ્રશ્નને અવગણી શકાય નહીં—જે ખર્ચ પર weaver નું કોઈ નિયંત્રણ નથી અને જેનો સંપૂર્ણ આધાર તેને દેખાતો નથી, તેનો બોજ વારંવાર નાના weaver પર જ કેમ?

આ અસંતોષ હવે માત્ર પોસ્ટર, બેઠકો કે વોટ્સએપ સંદેશાઓ પૂરતો રહ્યો નથી. સુરતમાં માન્ય weaver સંગઠનોએ ઉત્પાદન ઘટાડવાનો નિર્ણય લઈને તેને વાસ્તવિક કાર્યવાહીનું સ્વરૂપ આપી દીધું છે.

**ફેડરેશન ઑફ ગુજરાત વીવર્સ વેલફેર એસોસિયેશન (FOGWA)**એ આશરે એક મહિના માટે ઉત્પાદન ઘટાડવાની અપીલ કરી છે. કારણ સ્પષ્ટ છે—પોલિએસ્ટર યાર્નના ઊંચા ભાવ અને ગ્રે ફેબ્રિકના નબળા ભાવને કારણે સામાન્ય રીતે ઉત્પાદન કરવું આર્થિક રીતે અશક્ય બની રહ્યું છે. આશરે 1.5 લાખ પાવરલૂમ્સે સ્વૈચ્છિક રીતે ઉત્પાદન ઘટાડવાનું શરૂ કર્યું છે. કેટલાક એકમો અઠવાડિયામાં બે દિવસ રજા રાખી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાકે એક શિફ્ટ ઘટાડીને કામ ચલાવ્યું છે. તેની સીધી અસર 40,000–50,000 કામદારોની આવક પર પડી શકે છે.

સુરતના ઉન્ન ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં નિર્ણય વધુ સ્પષ્ટ છે. ઉન્ન પાવરલૂમ એસોસિયેશનના ઝાહિદ કાપડિયાના જણાવ્યા મુજબ, આઠ ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં આવેલી 800થી વધુ વીવિંગ ફેક્ટરીઓ અને આશરે 30,000 પાવરલૂમ મશીનો દર અઠવાડિયે મંગળવાર અને બુધવારે બંધ રહેશે.

તેમણે જે વાત કહી છે તે દરેક નીતિનિર્માતાને વિચારવા મજબૂર કરવી જોઈએ: યાર્ન નવા ઊંચા ભાવે ખરીદવું પડે છે, જ્યારે ગ્રે ફેબ્રિક ખરીદનાર હજુ જૂના ભાવે જ માલ માગે છે. એટલે લૂમ માલિકને એક નહીં, પરંતુ બે તરફથી ઘેરવામાં આવ્યો છે—એક તરફ મોંઘો કાચો માલ અને બીજી તરફ ભાવ વધારવા તૈયાર નહીં એવું બજાર.

યાર્નના ભાવનું એક સર્ક્યુલર બહાર પાડવું સરળ છે. પરંતુ પાવરલૂમ માલિક માટે વીજળીનું બિલ, ભાડું, કામદારોને આપવાના એડવાન્સ, બેંકના હપ્તા, મશીનની જાળવણી અને ઘરખર્ચ ઘટાડવા એટલા સરળ નથી. તે ગ્રે ફેબ્રિકના વેપારીને પણ રાતોરાત નવો ભાવ સ્વીકારવા મજબૂર કરી શકતો નથી.

સુરતમાં પોલિએસ્ટર યાર્નનો ભાવ અંદાજે ₹112 પ્રતિ કિલોથી વધીને ₹140 પ્રતિ કિલો થયો છે—એટલે કે ₹28 પ્રતિ કિલોનો વધારો. બીજી તરફ ગ્રે ફેબ્રિકના ભાવમાં અનેક સોદાઓમાં માત્ર ₹1થી ₹1.50 પ્રતિ મીટર જેટલો વધારો સ્વીકારવામાં આવ્યો છે.

વીવર્સની વેદના એક વાક્યમાં સમજાય છે. વિષ્ણુભાઈ પટેલે કહ્યું હતું: “ગ્રે ફેબ્રિક જે અગાઉ લગભગ ₹16 પ્રતિ મીટર પડતું હતું, યાર્નના ભાવ વધ્યા પછી તેમાં લગભગ ₹5નો વધારો થવો જોઈએ. પરંતુ બજારે માત્ર ₹1થી ₹1.50નો વધારો સ્વીકાર્યો છે.”

આ સ્થિતિમાં મશીન ચાલુ રહે છે, પરંતુ નુકસાન ઉત્પાદન શરૂ થાય તે ક્ષણથી જ શરૂ થઈ જાય છે.

પોલિએસ્ટરનું સપ્લાય ચેઇન જટિલ છે, પરંતુ તે અસ્પષ્ટ રહેવી જરૂરી નથી. ક્રૂડ ઓઇલ અને નેફ્થાથી PTA અને MEG, તેમાંથી પોલિએસ્ટર મેલ્ટ, મેલ્ટમાંથી POY અને ત્યારબાદ POYમાંથી FDY અને DTY બને છે. આ સમગ્ર સાંકળ સુરતના સિન્થેટિક ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

કોઈ ઉત્પાદકને નુકસાનમાં માલ વેચવા માટે મજબૂર કરવો જોઈએ નહીં. પરંતુ ફીડસ્ટોકના ભાવમાં વધઘટને અસ્પષ્ટ ભાવવધારા, અચાનક રેટ રિવિઝન અથવા નાના વણકરોને સપ્લાય અને આયોજનમાં અસમર્થ બનાવવાના બહાના તરીકે પણ વાપરી શકાય નહીં.

**સધર્ન ગુજરાત ચેમ્બર ઑફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (SGCCI)**એ પણ તપાસ લાયક અસમાનતા તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. 22 ઓગસ્ટે Brent crude $92.74 પ્રતિ બેરલ, જ્યારે સૂચક મેલ્ટ ભાવ આશરે ₹97.81 પ્રતિ કિલો અને સ્થાનિક બજાર ભાવ ₹105.73 પ્રતિ કિલો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. એટલે મેલ્ટના તબક્કે જ આશરે ₹7.92 પ્રતિ કિલોનો તફાવત દેખાય છે.

સામાન્ય નફા સહિત POYમાં રૂપાંતરનો ખર્ચ ₹15–16 પ્રતિ કિલો હોવો જોઈએ, પરંતુ તે ₹29.07 પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચ્યો હતો—એટલે આશરે ₹12 પ્રતિ કિલોનો વધારાનો બોજ. અહીં પ્રશ્ન ઉત્પાદક નફો કરે કે નહીં એ નથી. પ્રશ્ન એ છે કે PTAથી MEG, મેલ્ટથી POY અને POYથી FDY અને DTY સુધીની આખી ભાવશૃંખલા પારદર્શક, પ્રમાણસર અને ન્યાયી છે કે નહીં?

FOGWAના પ્રતિનિધિઓએ આક્ષેપ કર્યો છે કે યાર્નના ભાવમાં વધારો મૂળભૂત ઇનપુટ ખર્ચ કરતાં વધુ થયો છે. FOGWAના પ્રમુખ અશોક જિરાવાલાએ પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો છે કે જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં તે જ પ્રમાણમાં વધારો થયો નથી, ત્યારે યાર્નના ભાવમાં આટલો મોટો વધારો કેમ?

આ પ્રશ્નોને માત્ર “બજાર પોતે સંતુલિત થઈ જશે” કહીને ટાળી શકાય નહીં. ખર્ચ, સ્ટોક અને ભાવનિર્ધારણની પદ્ધતિની સ્વતંત્ર તપાસ જરૂરી છે.

આ સમસ્યા માત્ર સુરત પૂરતી નથી. સુરતમાં FDY અને DTYનું પ્રભુત્વ છે. ભિવંડીના પાવરલૂમ ક્ષેત્રમાં કોટન, પોલિએસ્ટર અને બ્લેન્ડેડ યાર્નનો ઉપયોગ થાય છે. સેલમ અને તમિલનાડુના અન્ય વીવિંગ ક્લસ્ટર્સમાં કોટન, પોલિએસ્ટર સ્ટેપલ, વિસ્કોઝ અને બ્લેન્ડેડ યાર્ન વપરાય છે. કાચા માલનું ગણિત અલગ હોઈ શકે, પરંતુ તેમની નબળાઈ એક જ છે—નાના જથ્થામાં ખરીદી, મર્યાદિત વર્કિંગ કેપિટલ અને વધેલા ખર્ચને ફેબ્રિકના ભાવમાં ઝડપથી પસાર કરવાની અસમર્થતા.

ભારતના પાવરલૂમ ઉદ્યોગને માત્ર “આડઅસર” તરીકે જોવાનો સમય હવે પૂરો થયો છે.

સરકારના બેઝલાઇન સર્વે મુજબ દેશમાં આશરે 24.86 લાખ પાવરલૂમ્સ છે અને તેઓ લગભગ 44 લાખ કામદારોને રોજગાર આપે છે. આ આંકડાઓની પાછળ કામદારો, નાના માલિકો, વાર્પ તૈયાર કરનારાઓ, જોબવર્કર્સ, ટ્રાન્સપોર્ટરો, બીમ બનાવનારાઓ, વેપારીઓ, મશીન રિપેર ટેક્નિશિયનો અને હજારો પરિવારો છે.

કાગળ પર બે દિવસની ફેક્ટરી બંધ કરવી માત્ર વ્યવસાયિક નિર્ણય લાગે. પરંતુ પીસ-રેટ પર કામ કરતા કામદાર માટે બે દિવસ એટલે બે દિવસની આવક ગુમાવવી—દવા પાછળ ઠેલવી, ભાડું બાકી રાખવું અથવા ઘરનું રાશન ઉધાર લેવું.

ઉકેલ દાન નથી. કાયમી બંધ પણ નથી.

ઉકેલ છે—પારદર્શક અને ખર્ચ આધારિત ભાવનિર્ધારણ.

કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રાલય અને સંબંધિત નિયમનકારી સંસ્થાઓએ સાપ્તાહિક જાહેર MMF પ્રાઇસ ડેશબોર્ડ બનાવવો જોઈએ, જેમાં ક્રૂડ ઓઇલ, PTA, MEG, પોલિએસ્ટર મેલ્ટ, POY, FDY અને DTYના ગ્રેડવાર ભાવ સાથે ઇમ્પોર્ટ ડ્યૂટી, ફ્રેઇટ, વિનિમય દર અને ઉપલબ્ધ સ્ટોકની માહિતી આપવામાં આવે. મોટા ભાવવધારા સાથે સરળ અને ઓડિટ કરી શકાય તેવી કારણદર્શક વિગતો પણ ફરજિયાત હોવી જોઈએ.

પાવરલૂમ માલિક કૃત્રિમ ડિસ્કાઉન્ટ માગતો નથી. તે માત્ર ન્યાયી ગણિત અને જીવંત રહેવાની તક માગે છે.

જ્યારે એક પક્ષ રાતોરાત ભાવ બદલી શકે અને બીજાને ગઈકાલના ભાવે જ માલ વેચવો પડે, ત્યારે તેને મુક્ત બજાર કહી શકાય નહીં. આ બજારની અસમાન શક્તિ છે.

ભારત ટેક્સટાઇલ વૃદ્ધિ, નિકાસ અને ઔદ્યોગિક વિકાસની ઉજવણી કરી શકે—પરંતુ યાર્નને કાપડમાં ફેરવતા હાથોને ધીમે ધીમે પાવરલૂમ બંધ કરવાની ફરજ પડે, તો આ વિકાસ અધૂરો છે.

યાર્નના ભાવની આખી સાંકળ હવે તપાસ માગે છે. પરંતુ તેની કિંમત પાવરલૂમ માલિકે ચૂકવવી ન જોઈએ.