By Haresh B. Jhala

₹3,000–15,000 કરોડનું સંભવિત બજાર; ગુજરાતના ઉત્પાદકો કેટલો હિસ્સો મેળવી શકશે?

વિદેશી સપ્લાયર્સ આગળ, ભારતીય ઉત્પાદકો માટે હજુ તક

ભારત ગ્રીન હાઇડ્રોજનના ઉત્પાદન માટે મોટા પાયે તૈયારી કરી રહ્યું છે. પરંતુ આ પ્લાન્ટમાં વપરાતા વિશિષ્ટ વાલ્વનો બિઝનેસ ભારતીય ઉત્પાદકોને કેટલો મળશે?

હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ્સના જાહેર ટેકનિકલ દસ્તાવેજોમાં જર્મની, ઇટાલી અને અમેરિકાની કંપનીઓ ઉપરાંત ભારતીય વાલ્વ ઉત્પાદકોનાં નામ પણ જોવા મળે છે. જોકે, વિદેશી કંપનીઓને મળેલા વાસ્તવિક ઓર્ડરની કુલ કિંમત જાહેર પુરાવાથી સ્થાપિત થતી નથી. એટલે વિદેશમાં કેટલો બિઝનેસ ગયો તેનો ચોક્કસ આંકડો આપવો હાલ યોગ્ય નથી.

પરંતુ તક કેટલી મોટી બની શકે તે સમજવા માટે MSME Briefingએ એક અંદાજિત બિઝનેસ મોડેલ તૈયાર કર્યું છે. જો ભારત 2030ના લક્ષ્ય તરફ આગળ વધીને 60–100 ગીગાવોટની ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા સ્થાપિત કરે, તો વિશિષ્ટ વાલ્વનો સંભવિત સંચિત બજાર ₹3,000–15,000 કરોડ (US$349 મિલિયન–US$1.74 બિલિયન) થઈ શકે છે.

આ અંદાજ છે, ખાતરીપૂર્વક મળનારા ઓર્ડર નથી. હવે સવાલ એ છે કે ગુજરાતના વાલ્વ ઉત્પાદકો આ તક માટે કેટલા તૈયાર છે.

1. ભારતનું લક્ષ્ય મોટું, ઓર્ડરબુક હજુ નાની

કેન્દ્ર સરકારે જાન્યુઆરી 2023માં નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશનને ₹19,744 કરોડના ખર્ચ સાથે મંજૂરી આપી હતી. 2030 સુધી દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 50 લાખ ટન ગ્રીન હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન કરવાનો લક્ષ્ય છે.

માર્ચ 2026ના સરકારી અપડેટ મુજબ, 15 કંપનીઓને વાર્ષિક 3,000 મેગાવોટ ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદન ક્ષમતા માટે પ્રોત્સાહન ફાળવવામાં આવ્યું હતું. આ ઉત્પાદન ક્ષમતા છે, સ્થાપિત પ્લાન્ટ કે વાલ્વના ઓર્ડરનું મૂલ્ય નહીં. [1]

2. પ્લાન્ટમાં ક્યાં વાલ્વની જરૂર પડે?

ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર પાણીમાંથી હાઇડ્રોજન અને ઓક્સિજન અલગ કરે છે. તેની આસપાસ પાણી શુદ્ધિકરણ, કૂલિંગ, ગેસ સેપરેશન, પ્યુરિફિકેશન, કોમ્પ્રેશન, સ્ટોરેજ અને સેફ્ટી સિસ્ટમ્સ હોય છે.

આ વિભાગોમાં આઇસોલેશન, ચેક, કંટ્રોલ, પ્રેશર-કંટ્રોલ અને સેફ્ટી વાલ્વની જરૂર પડે છે. પરંતુ સામાન્ય પાણીના વાલ્વ અને ઊંચા દબાણે હાઇડ્રોજન સંભાળતા વાલ્વની ટેકનિકલ જરૂરિયાત એકસરખી નથી.

3. વાલ્વનું બજાર કેટલું મોટું?

MSME Briefingએ પ્રતિ મેગાવોટ વિશિષ્ટ વાલ્વ ખર્ચના ત્રણ ધારણા-આધારિત સ્તર લીધા છે:

• નીચો અંદાજ: ₹5 લાખ પ્રતિ MW.
• મધ્યમ અંદાજ: ₹10 લાખ પ્રતિ MW.
• ઊંચો અંદાજ: ₹15 લાખ પ્રતિ MW.

ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ક્ષમતા	અંદાજિત વાલ્વ બજાર
1 GW	₹50–150 કરોડ
5 GW	₹250–750 કરોડ
10 GW	₹500–1,500 કરોડ
60 GW	₹3,000–9,000 કરોડ
100 GW	₹5,000–15,000 કરોડ

ડોલર રૂપાંતર માટે US$1 = ₹86નો ધારણાત્મક દર વપરાયો છે. આ આંકડા ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર અને તેની નજીકની બેલેન્સ-ઓફ-પ્લાન્ટ સિસ્ટમ્સ માટેના અંદાજ છે. વાસ્તવિક ખર્ચ પ્લાન્ટની ડિઝાઇન, વાલ્વની ગુણવત્તા, ટેકનિકલ માપદંડો અને સપ્લાયરના ભાવ પર આધારિત રહેશે.

4. ગુજરાતના ઉત્પાદકો માટે તક ક્યાં?

ગુજરાતના વાલ્વ ઉત્પાદકો માટે શરૂઆત દરેક પ્રકારના વાલ્વ બનાવવાથી નહીં, પરંતુ પોતાની હાલની ક્ષમતાને અનુરૂપ ઉત્પાદન પસંદ કરવાથી થવી જોઈએ.

પાણી અને કૂલિંગ સિસ્ટમના વાલ્વથી શરૂઆત કરી શકાય છે. ત્યારબાદ ઓક્સિજન-ક્લીન વાલ્વ, હાઇડ્રોજન-સર્વિસ વાલ્વ અને વધુ વિશિષ્ટ પ્રેશર-કંટ્રોલ વાલ્વ તરફ આગળ વધી શકાય છે.

પરંતુ પ્રથમ પગલું ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદકો, EPC કોન્ટ્રાક્ટરો અને સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેટર્સ પાસેથી વાસ્તવિક સ્પેસિફિકેશન મેળવવાનું છે. તેમની મંજૂરી વિના માત્ર ઉત્પાદન ક્ષમતા પૂરતી નથી.

5. હાઇડ્રોજન-રેડી વાલ્વ બનવા શું જરૂરી?

ઉત્પાદકોએ મટિરિયલ ટ્રેસેબિલિટી, પ્રેશર અને લીકેજ ટેસ્ટિંગ, યોગ્ય સીલિંગ, ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને સંપૂર્ણ ટેસ્ટ રિપોર્ટ્સ પર ધ્યાન આપવું પડશે.

ઓક્સિજન-સર્વિસ વાલ્વ માટે સફાઈ, દૂષણ નિયંત્રણ અને યોગ્ય પેકેજિંગ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ISO 15848-1, API 624 અને API 641 જેવી ટેસ્ટિંગ વ્યવસ્થાઓની લાગુ પડતી શરતો પ્રોડક્ટ અને ખરીદદારની જરૂરિયાત પ્રમાણે ચકાસવી જરૂરી છે.

6. MSMEએ કેટલું રોકાણ કરવું?

દરેક કંપની માટે એકસરખી રકમ યોગ્ય નથી. પ્રથમ ગેપ-એસેસમેન્ટ કરવું જોઈએ: કઈ મશીનરી, ટેસ્ટિંગ સુવિધા, ગુણવત્તા પ્રક્રિયા અને પ્રમાણપત્રની જરૂર છે? ત્યારબાદ જ વાસ્તવિક કોટેશન મેળવી રોકાણનો નિર્ણય લેવો જોઈએ.

વાલ્વ ઉત્પાદકો માટે 36 મહિનાની કાર્યયોજના

ગ્રીન હાઇડ્રોજનના બજારમાં પ્રવેશવા માટે વાલ્વ ઉત્પાદકોએ એકસાથે મોટું રોકાણ કરવાની જરૂર નથી. પ્રથમ પોતાની હાલની ક્ષમતા તપાસવી, ગ્રાહકો પાસેથી સ્પેસિફિકેશન મેળવવું અને પછી તબક્કાવાર આગળ વધવું વધુ વ્યવહારુ રહેશે.

પ્રથમ 6 મહિના: યોગ્ય પ્રોડક્ટ અને ગ્રાહક પસંદ કરો

• હાલના ઉત્પાદનોમાંથી બે કે ત્રણ કેટેગરી પસંદ કરો, જેમ કે બેલેન્સ-ઓફ-પ્લાન્ટ આઇસોલેશન વાલ્વ, ચેક વાલ્વ અથવા ઓક્સિજન-સર્વિસ વાલ્વ.
• ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર ઉત્પાદકો, EPC કોન્ટ્રાક્ટરો અને સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેટર્સનો સંપર્ક કરીને વાસ્તવિક ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન મેળવો.
• હાલની મશીનરી, મટિરિયલ, પ્રેશર ટેસ્ટિંગ, લીકેજ ટેસ્ટિંગ અને ગુણવત્તા દસ્તાવેજોની સમીક્ષા કરો.
• કઈ ક્ષમતા પહેલેથી ઉપલબ્ધ છે અને કઈ નવી વિકસાવવી પડશે તેનો ગેપ-એસેસમેન્ટ તૈયાર કરો.

લક્ષ્ય: કયા વાલ્વ બનાવવાના છે, કોને વેચવાના છે અને સપ્લાયર તરીકે મંજૂરી મેળવવા શું જરૂરી છે તેનો સ્પષ્ટ જવાબ મેળવવો.

6થી 12 મહિના: ગુણવત્તા અને ટેસ્ટિંગ ક્ષમતા વિકસાવો

• મટિરિયલ ટ્રેસેબિલિટી, ટેસ્ટ રિપોર્ટ, પ્રેશર ટેસ્ટિંગ અને ઉત્પાદનની ગુણવત્તા નિયંત્રણ વ્યવસ્થા મજબૂત કરો.
• ઓક્સિજન-સર્વિસ વાલ્વ માટે જરૂરી સફાઈ, દૂષણ નિયંત્રણ, તપાસ અને પેકેજિંગની પ્રક્રિયા વિકસાવો.
• જરૂરી ટેસ્ટિંગ માટે માન્ય અને ગ્રાહકને સ્વીકાર્ય લેબોરેટરી સાથે ભાગીદારી કરો.
• પસંદ કરેલા ઉત્પાદન માટે લાગુ પડતા ધોરણો, ટેસ્ટિંગ અને ક્વોલિફિકેશનનો ખર્ચ મેળવી લો.

લક્ષ્ય: ગ્રાહકની ટેકનિકલ જરૂરિયાત સામે પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા સાબિત કરી શકાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરવી.

12થી 18 મહિના: પ્રોડક્ટનું વેલિડેશન કરો

• પસંદ કરેલા વાલ્વની ડિઝાઇન અને સામગ્રીને નિર્ધારિત ઉપયોગ માટે ચકાસો.
• જરૂરી પ્રેશર, લીકેજ અને અન્ય લાગુ પડતી કામગીરીની કસોટીઓ કરાવો.
• ગ્રાહકને રજૂ કરવા માટે ટેકનિકલ ડોઝિયર તૈયાર કરો, જેમાં મટિરિયલ સર્ટિફિકેટ, ટેસ્ટ રિપોર્ટ અને ગુણવત્તા પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય.
• જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં સ્વતંત્ર ટેસ્ટિંગ અને ગ્રાહકની મંજૂરી મેળવો.

લક્ષ્ય: સામાન્ય ઔદ્યોગિક વાલ્વથી આગળ વધીને નિર્ધારિત એપ્લિકેશન માટે યોગ્ય ઉત્પાદન રજૂ કરવું.

18થી 30 મહિના: પ્રથમ ઓર્ડર મેળવવાનો પ્રયાસ કરો

• ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર OEM, EPC કંપનીઓ અને પ્લાન્ટ ડેવલપર્સની મંજૂર સપ્લાયર યાદીમાં સ્થાન મેળવવાનો પ્રયાસ કરો.
• પાઇલટ ઓર્ડર અથવા મર્યાદિત ક્વોલિફિકેશન બેચ માટે પ્રસ્તાવ આપો.
• મોટા સપ્લાયર અથવા સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેટર સાથે ભાગીદારીની શક્યતા તપાસો.
• માત્ર ભાવ નહીં, પરંતુ સમયસર સપ્લાય, દસ્તાવેજીકરણ, વોરંટી અને સ્થાનિક સર્વિસને પણ સ્પર્ધાત્મક લાભ બનાવો.

લક્ષ્ય: પ્રથમ માન્ય ગ્રાહક અને વાસ્તવિક પ્રોજેક્ટનો અનુભવ મેળવવો.

30થી 36 મહિના: પુનરાવર્તિત બિઝનેસ વિકસાવો

• સફળ સપ્લાયના આધારે લાંબા ગાળાના સપ્લાય કરાર મેળવવાનો પ્રયાસ કરો.
• ગ્રાહકની જરૂરિયાત મુજબ સ્પેર પાર્ટ્સ, સીલ, પેકિંગ, મરામત અને રિફર્બિશમેન્ટ સેવાઓ વિકસાવો.
• ગુણવત્તા, રિજેક્શન, સમયસર ડિલિવરી, વોરંટી ખર્ચ અને નફાકારકતાનું નિયમિત મૂલ્યાંકન કરો.
• પુરાવા આધારિત ક્ષમતા અને ગ્રાહક સંદર્ભો વિકસ્યા પછી જ નવા પ્રોડક્ટમાં રોકાણ વધારો.

લક્ષ્ય: એક વખતનો ઓર્ડર મેળવવાથી આગળ વધીને પુનરાવર્તિત અને નફાકારક ગ્રાહક સંબંધો ઊભા કરવા.

આ સમયમર્યાદા સૂચક કાર્યયોજના છે, સફળતાની ગેરંટી નહીં. પ્રોડક્ટની જટિલતા, ટેસ્ટિંગની ઉપલબ્ધતા, ગ્રાહકની મંજૂરી અને પ્રોજેક્ટની ખરીદી પ્રક્રિયા પ્રમાણે સમય બદલાઈ શકે છે.

ઉદ્યોગસાહસિકો માટે અંતિમ સલાહ: પહેલાં ગ્રાહકની જરૂરિયાત જાણો, પછી ટેકનિકલ ખામી ઓળખો, ત્યારબાદ રોકાણ કરો. ગ્રીન હાઇડ્રોજનની તક ઝડપથી પકડવાની ઉતાવળમાં એવો ખર્ચ ન કરો જેની સામે વાસ્તવિક ઓર્ડર અથવા વિશ્વસનીય સપ્લાય માર્ગ ઉપલબ્ધ ન હોય.

વાલ્વ ઉત્પાદકો અને સરકાર માટે ભલામણ

ઉત્પાદકોએ બે કે ત્રણ યોગ્ય પ્રોડક્ટ કેટેગરી પસંદ કરી, ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર OEM અને EPC કંપનીઓ સાથે સંપર્ક વધારવો જોઈએ. જરૂરી ટેસ્ટિંગ માટે માન્ય લેબોરેટરી સાથે ભાગીદારી કરવી અને પ્રથમ પાઇલટ ઓર્ડર મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

સરકારે નાના ઉત્પાદકો માટે સંયુક્ત ટેસ્ટિંગ સેન્ટર, પ્રોડક્ટ ક્વોલિફિકેશન સહાય, ટેકનિકલ તાલીમ અને પાઇલટ પ્રોજેક્ટમાં યોગ્ય ભારતીય સપ્લાયર્સને તક આપવી જોઈએ. સલામતી અને ગુણવત્તા સાથે કોઈ સમાધાન કર્યા વિના સ્થાનિક ઉત્પાદકોને સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રવેશ સરળ બનાવવો જરૂરી છે.

આ તક માત્ર સસ્તા વાલ્વ બનાવવાની નથી. તક પ્રમાણિત ગુણવત્તા, વિશ્વસનીય સપ્લાય અને ટેકનિકલ ક્ષમતા વિકસાવવાની છે.