By Haresh B. Jhala

₹2,500ના પગારથી શરૂઆત, આજે ₹40 કરોડનું ટર્નઓવર અને વર્ષોથી ટકેલી ટીમ

તમે કંપનીના માલિક કે સ્થાપક છો?

કંપનીની રમતગમતની કોઈ ઇવેન્ટ સિવાય ક્યારેય કર્મચારી કે કામદાર સાથે રમ્યા છો? ક્યારેય તેના ખભે હાથ મૂકીને કહ્યું છે—“ચિંતા ન કર, હું બેઠો છું”?

કામ, ઉત્પાદન, પગાર અને બોનસ સિવાય ક્યારેય તેના સામાજિક કે આર્થિક જીવનની ચિંતા કરી છે?

નહીં ને?

અને પછી આપણે ફરિયાદ કરીએ છીએ કે કર્મચારી ટકતા નથી.

માલિક કે શેઠ બનીને બેસી જવું, કર્મચારીને માત્ર એક સાધન કે મશીનરીના ભાગની જેમ જોવું અને તેની પાસેથી ઉત્પાદનની સાથે વફાદારીની અપેક્ષા રાખવી—આ બન્ને વચ્ચે મેળ કેવી રીતે બેસે?

આજે મુલાકાત એક એવા ઉદ્યોગસાહસિક સાથે કરાવવી છે, જેમણે પોતાનું કામ માત્ર ₹2,500ના માસિક પગારથી શરૂ કર્યું હતું. આજે તેઓ રાજકોટની વાલ્વ બનાવતી કંપનીના સંચાલક છે. તેમની કંપનીમાં લગભગ 70 કર્મચારીઓ કામ કરે છે અને કંપનીનું વાર્ષિક ટર્નઓવર આશરે ₹40 કરોડ હોવાનું તેઓ જણાવે છે.

પરંતુ આ આંકડાઓ કરતાં વધુ રસપ્રદ છે તેમની ટીમ.

તેમના જણાવ્યા મુજબ, કંપનીના 50 ટકાથી વધુ કર્મચારીઓ દસ વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી તેમની સાથે જોડાયેલા છે.

આટલી લાંબી કર્મચારી-નિષ્ઠા કેવી રીતે ઊભી થાય?

જવાબ કદાચ કંપનીના રિસેપ્શન કાઉન્ટર પર જ લખાયેલો છે.

“તું ચિંતા ન કર, હું બેઠો છું”

મળો રાજકોટની સાગર વાલ્વસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સંદિપભાઈ જાવીયાને.

તેમની ઓફિસ કે કારખાનામાં પ્રવેશ કરો ત્યારે સૌપ્રથમ જે વાત ધ્યાન ખેંચે છે, તે કોઈ વ્યવસાયિક સૂત્ર નહીં, પરંતુ એક સરળ વાક્ય છે—

“તું ચિંતા ન કર, હું બેઠો છું.”

આ વાક્ય મૂળ ભગવાનના સંદર્ભમાં છે.

પરંતુ સાગર વાલ્વસમાં આવનાર વ્યક્તિ માટે તેનો અર્થ થોડો અલગ બની જાય છે.

કર્મચારી હોય કે મુલાકાતી—આ વાક્ય વાંચતાં એક લાગણી ઊભી થાય છે કે કોઈક છે, જે જવાબદારી લેવા માટે તૈયાર છે.

પરંતુ માત્ર દિવાલ પર સારું વાક્ય લખી દેવાથી વાત પૂરી થતી નથી.

પ્રશ્ન એ છે કે માલિક પોતે આ વિચારને કેટલો જીવે છે?

સંદિપભાઈની વાત સાંભળીએ તો આ વાક્ય તેમના માટે માત્ર સુવાક્ય નથી.

₹2,500ના પગારથી શરૂ થયેલી સમજ

“હું કોઈ સિલ્વર સ્પૂન લઈને જન્મ્યો નથી.”

સંદિપભાઈ એન્જિનિયરિંગ કર્યા પછી વાલ્વ બનાવતી એક ફેક્ટરીમાં ₹2,500ના માસિક પગારથી નોકરીએ જોડાયા હતા.

એ નોકરી માત્ર તેમની કારકિર્દીની શરૂઆત નહોતી. કર્મચારી તરીકેના તેમના અનુભવો તેમના માટે આગળ જતાં વ્યવસાયની સમજનું પણ કારણ બન્યા.

તેમણે નજીકથી જોયું કે કર્મચારી માટે માત્ર પગાર જ બધું નથી.

તેના પોતાના પરિવારની ચિંતા હોય છે. સામાજિક જવાબદારીઓ હોય છે. અચાનક આર્થિક મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. અને આવી સ્થિતિમાં કંપની માત્ર “આ તમારી અંગત સમસ્યા છે” કહીને દૂર થઈ જાય તો સંબંધ માત્ર નોકરી પૂરતો જ રહે છે.

ધીમે ધીમે તેમને સમજાયું કે કર્મચારી સામાજિક અને આર્થિક રીતે સુરક્ષિત અનુભવતો હોય, તો તે કંપની સાથે લાંબા સમય સુધી જોડાયેલો રહેવાની શક્યતા વધારે છે.

આ સમજ તેમણે પોતાના વ્યવસાયમાં ઉતારવાનો પ્રયાસ કર્યો.

પગાર પછી પણ માલિકની જવાબદારી પૂરી થતી નથી

સંદિપભાઈના જણાવ્યા મુજબ, કર્મચારીને પગાર આપવો એ તેમની જવાબદારીનો અંત નથી.

કોઈ કર્મચારીને સામાજિક કે આર્થિક મુશ્કેલી આવે અને તેને મદદની જરૂર હોય, તો કંપની તેની સ્થિતિ પ્રમાણે આર્થિક મદદ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. જરૂર પડે તો આગોતરી રકમ પણ આપવામાં આવે છે.

મુદ્દો માત્ર પૈસાનો નથી.

મુદ્દો એ છે કે મુશ્કેલીના સમયે કર્મચારીને એવું લાગે કે “હું એકલો નથી.”

ક્યારેક માલિકનું થોડું ધ્યાન, થોડો સમય અને મુશ્કેલીના સમયે સાથે ઊભા રહેવું પણ કર્મચારી માટે પગાર વધારાથી વધારે મૂલ્યવાન બની શકે છે.

સંદિપભાઈ માટે કર્મચારીને ટકાવવાની શરૂઆત અહીંથી થાય છે—તેને માત્ર કામ કરનાર વ્યક્તિ તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાના જીવન અને પરિવારની જવાબદારી ધરાવતા માણસ તરીકે જોવાથી.

રવિવારે માલિક અને કર્મચારી વચ્ચેનો અંતર ઓછો થાય

કંપનીમાં આત્મીયતા ઊભી કરવા માટે સંદિપભાઈએ એક સરળ રસ્તો અપનાવ્યો છે.

દર રવિવારે સાંજે પાંચ વાગ્યે ફેક્ટરી બંધ થાય અને કર્મચારીઓ સાથે ક્રિકેટ રમાય.

અહીં માલિક અને કર્મચારી વચ્ચેનો હોદ્દો થોડા સમય માટે બાજુ પર રહી જાય છે.

સાથે રમવું, સાથે હસવું અને એકબીજાને નજીકથી ઓળખવું—આવી નાની બાબતો ટીમમાં વિશ્વાસ ઊભો કરે છે.

વિવિધ ધાર્મિક તહેવારો પણ સાથે મળીને ઉજવવામાં આવે છે.

કર્મચારીઓ વચ્ચે સારું કામ કરવાની તંદુરસ્ત સ્પર્ધા ઊભી કરવામાં આવે છે અને સારું પ્રદર્શન કરનારને ઇનામ તથા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.

આ બધું કોઈ મોટી કોર્પોરેટ યોજના જેવું નથી લાગતું.

પરંતુ કદાચ તેની અસર એટલા માટે થાય છે કે તે સ્વાભાવિક લાગે છે.

આ વાતનો પુરાવો શું છે?

સાગર વાલ્વસમાં આજે આશરે 70 કર્મચારીઓ કામ કરે છે.

સંદિપભાઈના જણાવ્યા મુજબ, તેમાંના 50 ટકાથી વધુ કર્મચારીઓ દસ વર્ષ કે તેથી વધુ સમયથી કંપની સાથે જોડાયેલા છે.

આ આંકડો પોતે જ એક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.

કર્મચારીને લાંબા સમય સુધી કંપનીમાં રોકી રાખવા માટે માત્ર સારો પગાર પૂરતો છે?

જો હોત, તો દરેક કંપનીમાં કર્મચારીની લાંબી નિષ્ઠા જોવા મળતી.

કદાચ અહીં બીજી કોઈ બાબત કામ કરે છે—વિશ્વાસ.

કર્મચારીને લાગે કે કંપનીમાં તેની ઓળખ માત્ર કર્મચારી નંબર તરીકે નથી. મુશ્કેલીમાં માલિક તેની સાથે ઊભો રહેશે. તેની મહેનતની કદર થશે. અને કામની બહાર પણ તે માણસ તરીકે જોવામાં આવશે.

પોતાની કુશળતા કર્મચારીમાં જોવાની દૃષ્ટિ

સંદિપભાઈ પોતાની કારકિર્દીની એક ઘટના ખાસ યાદ કરે છે.

વાલ્વ બનાવવાના ક્ષેત્રમાં કામ કરતાં કરતાં તેમણે એટલી ટેકનિકલ કુશળતા મેળવી હતી કે એક સમયે જે કંપનીમાં તેઓ કામ કરતા હતા, ત્યાંથી અલગ થયા પછી પણ તેમના ભૂતપૂર્વ માલિકે તેમની કુશળતા પર વિશ્વાસ રાખ્યો.

બહેરીનની એક કંપનીને સપ્લાય કરાયેલા વાલ્વમાં ટેકનિકલ સમસ્યા ઊભી થઈ હતી.

કંપની છોડ્યા બાદ પણ તેમને આ સમસ્યા ઉકેલવા માટે બહેરીન મોકલવામાં આવ્યા.

તેમણે પોતાની કુશળતાના આધારે સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવ્યું.

આ ઘટનામાંથી સંદિપભાઈએ એક મહત્વની વાત શીખી—કર્મચારીની અંદર એવી કુશળતા ઊભી કરો કે એક દિવસ કંપનીને પણ તેના પર ગર્વ થાય અને કર્મચારીને પોતાની ક્ષમતા પર વિશ્વાસ થાય.

આ જ વિચાર આજે તેઓ પોતાની ટીમમાં પણ લાવવા માગે છે.

કર્મચારીને માત્ર આજનું કામ શીખવવું નહીં, પરંતુ આવતીકાલે વધુ કુશળ બનવા માટે પ્રેરિત કરવો.

અંતે વાત ‘વફાદારી’ની નથી

વ્યવસાયમાં આપણે ઘણી વખત કહીએ છીએ—“મારા કર્મચારીઓ વફાદાર નથી.”

પરંતુ કદાચ પ્રશ્ન ક્યારેક બીજો પણ હોવો જોઈએ—

“શું મેં તેમને વફાદાર રહેવા જેવું કારણ આપ્યું છે?”

કર્મચારી પાસેથી સમય, મહેનત, ઉત્પાદન અને જવાબદારીની અપેક્ષા રાખવી સ્વાભાવિક છે.

પરંતુ બદલામાં તેને માત્ર પગાર અને કામનું સ્થળ જ આપવાનું હોય એવું જરૂરી નથી.

ક્યારેક વિશ્વાસ આપવો પડે.

ક્યારેક મુશ્કેલીમાં સાથે ઊભા રહેવું પડે.

ક્યારેક તેની સાથે ક્રિકેટ રમવું પડે.

ક્યારેક તેની મહેનતની જાહેરમાં કદર કરવી પડે.

અને ક્યારેક માત્ર એટલું કહેવું પડે—

“તું ચિંતા ન કર, હું બેઠો છું.”

કદાચ આ જ સાગર વાલ્વસની કર્મચારી-ધારણની પાછળનો સૌથી મોટો પાઠ છે.

વ્યવસાય મશીનોથી ચાલે છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી કંપની સાથે રહેતી ટીમ સંબંધોથી બને છે.

---

નોંધ: આ લેખ મુખ્યત્વે સાગર વાલ્વસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સંદિપભાઈ જાવીયા દ્વારા કરવામાં આવેલા વર્ણન, અનુભવો અને આપવામાં આવેલી માહિતી પર આધારિત છે. ટર્નઓવર, કર્મચારી-ધારણના આંકડા અને કંપનીની આંતરિક પદ્ધતિઓ અંગેની તમામ વિગતોની સ્વતંત્ર રીતે સંપૂર્ણ ચકાસણી શક્ય બની નથી. તેથી આ લેખને સંદિપભાઈના વ્યવસાયિક અનુભવ અને દૃષ્ટિકોણના વર્ણન તરીકે જોવો જોઈએ.