MSME Briefing Bureau

આયાત, વધતો ખર્ચ અને બદલાતી પસંદગીથી કપાસ આધારિત ઉદ્યોગ દબાણમાં

કપાસ છે મોંઘો, mills છે મુશ્કેલીમાં: શું બદલાઈ રહ્યો છે ભારતીય textile ઉદ્યોગ?

ભારત કપાસનું ઉત્પાદન કરે છે, છતાં textile mills ને આયાતી કપાસ પર વધતો આધાર રાખવો પડે છે. એક તરફ ઉત્પાદન અને વપરાશ વચ્ચેનું અંતર ઉદ્યોગ માટે ચિંતાનો વિષય છે, તો બીજી તરફ ગ્રાહકોની પસંદગીમાં polyester અને blended fibre નું સ્થાન વધી રહ્યું છે. ગુજરાતના ginning, spinning અને textile ઉદ્યોગ માટે આ માત્ર કાચા માલની મોંઘવારી નથી; તે વર્ષોથી ચાલતા cotton-based business model સામે ઊભો થયેલો મોટો પડકાર છે.

ભારત કપાસ ઉગાડે છે, છતાં આયાત કેમ વધી રહી છે?

ભારતના કપાસ ઉત્પાદનના આંકડા ઉદ્યોગની ચિંતા સમજાવે છે. Ministry of Textiles મુજબ 2023-24માં કપાસનું ઉત્પાદન 325.22 લાખ bales હતું. 2024-25માં ઘટીને 297.24 લાખ bales થયું અને 2025-26 માટેનો provisional અંદાજ 290.91 લાખ bales છે. એટલે બે વર્ષમાં ઉત્પાદનમાં લગભગ 10.6 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. EBS Public Now

બીજી તરફ, Ministryના આંકડા મુજબ 2025-26માં raw cottonની આયાત 10.13 લાખ tonnes રહી, જે અગાઉના વર્ષના 5.62 લાખ tonnes કરતાં લગભગ 80 ટકા વધારે છે. આ માત્ર વેપારના આંકડા નથી; તે domestic supply chain પર વધી રહેલા દબાણનો સંકેત છે. EBS Public Now

Cotton Association of India (CAI)નો અંદાજ થોડો અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. 28 ઓક્ટોબર 2026ના તેના સુધારેલા અંદાજ મુજબ 2025-26માં કપાસનું ઉત્પાદન 325.69 લાખ bales, આયાત 71.60 લાખ bales અને domestic consumption 365 લાખ bales રહ્યું. આ આંકડા Ministryના અંદાજથી અલગ છે, કારણ કે બંનેની ગણતરી અને અંદાજ પદ્ધતિ એકસરખી નથી. પરંતુ બંનેમાંથી એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે: mills માટે કપાસની સતત અને સ્પર્ધાત્મક ભાવે ઉપલબ્ધતા હવે મોટો વ્યવસાયિક પ્રશ્ન છે. Category+1

ગુજરાતના ginning અને spinning ઉદ્યોગ પર દબાણ

ગુજરાતમાં કપાસની ખેતી અને તેની processing સાથે જોડાયેલી મોટી ઔદ્યોગિક સાંકળ છે. સૌરાષ્ટ્રના ginning unitsથી લઈને અમદાવાદ, રાજકોટ અને અન્ય ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના spinning તથા textile વ્યવસાય સુધી અનેક MSME એકમો આ સાંકળનો ભાગ છે.

પરંતુ કપાસની ઉપલબ્ધતા અને તેની ખરીદીની કિંમત બંનેમાં અનિશ્ચિતતા હોય ત્યારે ginning units માટે પૂરતો raw material મેળવવો મુશ્કેલ બને છે. Imported cotton તૈયાર lint સ્વરૂપે આવે છે. એટલે તે spinning millsને પુરવઠો આપી શકે છે, પરંતુ domestic ginning unitsને સીધો લાભ આપતું નથી.

Gujcot Trade Associationના ફેબ્રુઆરી 2025ના પ્રાદેશિક અહેવાલમાં સૌરાષ્ટ્રની 375 સક્રિય ગણાયેલી factoriesમાંથી 312 કાર્યરત હતી, જ્યારે ઉત્તર ગુજરાતમાં 159માંથી 137 કાર્યરત હતી. આ આંકડા seasonal operations દર્શાવે છે; તેને કાયમી બંધ થયેલી factories તરીકે જોવું યોગ્ય નથી. તેમ છતાં તે દર્શાવે છે કે દરેક ginning unit આખી સિઝન સમાન ક્ષમતાથી કામ કરી શકતું નથી.

Spinning sectorની સ્થિતિ પણ સરળ નથી. Ministryના Annual Survey of Industries આધારિત 2023-24ના આંકડા મુજબ ગુજરાતમાં 516 spinning factoriesમાંથી 357 કાર્યરત હતી. મહારાષ્ટ્રમાં 522માંથી 357 અને તમિલનાડુમાં 2,455માંથી 1,672 કાર્યરત હતી. આ factory counts છે, spindle utilisationના આંકડા નથી. પરંતુ ઉદ્યોગની ક્ષમતાનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થતો નથી તે અંગે ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.

અહીં એક મૂળભૂત વ્યવસાયિક પ્રશ્ન છે: જ્યારે raw materialની ઉપલબ્ધતા અનિશ્ચિત હોય અને ઉત્પાદન ખર્ચ ઊંચો હોય, ત્યારે માત્ર વધુ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવાથી ઉદ્યોગની સ્પર્ધાત્મકતા વધશે ખરી?

ગ્રાહકની પસંદગી બદલાઈ રહી છે

કપાસ આધારિત textile business સામેનો પડકાર માત્ર supplyનો નથી. Demand પણ બદલાઈ રહી છે.

ભારતમાં polyester, viscose અને blended fibreનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. Ministry of Textilesના National Household Survey 2024 મુજબ household textile demandના મૂલ્યમાં MMF અને blended productsનો હિસ્સો 52.2 ટકા હતો, જ્યારે cotton-based productsનો હિસ્સો 41.2 ટકા હતો.

આ આંકડાનો અર્થ એવો નથી કે ભારતમાં 52.2 ટકા કપડાં polyesterનાં બને છે. આ household demandનું મૂલ્ય દર્શાવે છે, fibre consumptionનું પ્રમાણ નહીં. પરંતુ તે ગ્રાહકોની ખરીદીમાં બદલાતી પસંદગીનો મહત્વનો સંકેત આપે છે.

Polyester અને blended fabricsના કેટલાક ફાયદા છે—કિંમત, ટકાઉપણું, જાળવણીની સરળતા અને ચોક્કસ ઉપયોગ માટેની યોગ્યતા. બીજી તરફ cottonની પોતાની ઓળખ, આરામ અને કુદરતી fibre તરીકેનું સ્થાન છે.

મુદ્દો cotton સામે polyesterનો નથી. મુદ્દો એ છે કે textile manufacturers ગ્રાહકની બદલાતી જરૂરિયાતને અનુરૂપ product mix તૈયાર કરી રહ્યા છે કે નહીં.

જો કોઈ manufacturer માત્ર પરંપરાગત cotton products પર આધાર રાખે છે, તો તેને હવે પોતાની બજારની સ્થિતિ અને ઉત્પાદન વ્યૂહરચનાનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે.

આયાત હવે વૈકલ્પિક નહીં, વ્યવસાયિક જરૂરિયાત?

ભારત માટે કપાસની આયાતનો અર્થ હવે માત્ર અછત પૂરી કરવાનો નથી. યોગ્ય ગુણવત્તા, fibre length અને ભાવ મેળવવા માટે વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડાવું પણ જરૂરી બની રહ્યું છે.

Brazil, Australia અને United States ભારત માટે મહત્વના sourcing markets છે. પશ્ચિમ આફ્રિકાના Mali, Burkina Faso, Côte d’Ivoire અને Benin જેવા દેશો પણ વૈશ્વિક cotton tradeમાં મહત્વ ધરાવે છે.

પરંતુ માત્ર દેશના નામથી sourcingનો નિર્ણય ન લઈ શકાય. દરેક ખરીદીમાં landed cost, fibre quality, shipment time, currency fluctuation, payment terms અને buyer specificationsનો વિચાર કરવો પડે છે.

નાના spinning mills માટે સીધી આંતરરાષ્ટ્રીય ખરીદી હંમેશાં શક્ય નથી. તેથી millsના જૂથ દ્વારા collective procurement, વિશ્વસનીય importers સાથે લાંબા ગાળાના કરાર અને જરૂરિયાત પ્રમાણે staggered buying જેવા વિકલ્પો વ્યવહારુ બની શકે છે.

સરકારે પણ textile industryની raw-material જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને cotton imports પરની customs duty exemption 31 ડિસેમ્બર 2026 સુધી લંબાવી છે. આથી આયાત સરળ બની શકે છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ, freight અને રૂપિયાની વિનિમય કિંમતનો જોખમ યથાવત્ રહેશે. Press Information Bureau

શુદ્ધ cottonનાં કપડાં કેટલાં મોંઘાં થશે?

કપાસના ભાવ અને yarnના ભાવમાં વધારો garment manufacturers માટે સીધો ખર્ચ વધારતો પરિબળ છે. પરંતુ તેનો આખો બોજ ગ્રાહક પર જ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ garmentની manufacturing costમાં yarnનો હિસ્સો 30 ટકા હોય અને yarnના ભાવમાં 20 ટકાનો વધારો થાય, તો અન્ય ખર્ચ સ્થિર રહેવાની ધારણા હેઠળ કુલ manufacturing costમાં લગભગ 6 ટકાનો વધારો થાય.

આ માત્ર સમજાવવા માટેનું ગણિત છે, બજારમાં garment prices વધવાના પ્રમાણની આગાહી નથી. Actual impact fabric specification, yarn count, garment design, processing, labour, inventory અને brandના margin પર આધારિત રહેશે.

મોટી brands અમુક ખર્ચ પોતે સહન કરી શકે છે. નાના garment manufacturers માટે આ મુશ્કેલ બની શકે છે, કારણ કે તેમની પાસે ભાવ વધારવાનો અવકાશ મર્યાદિત હોય છે અને ખરીદદારો સાથે bargaining power પણ ઓછી હોઈ શકે છે.

હવે textile industryએ શું બદલવું જોઈએ?

આ પરિસ્થિતિમાં દરેક manufacturer માટે એક જ ઉકેલ શક્ય નથી. પરંતુ કેટલાક વ્યવસાયિક નિર્ણયો હવે ટાળી શકાય તેમ નથી.

પ્રથમ, raw material sourcingમાં વૈવિધ્ય લાવવું પડશે. માત્ર એક જ બજાર અથવા supplier પર આધાર રાખવાને બદલે ગુણવત્તા અને landed costના આધારે વૈકલ્પિક suppliers તૈયાર રાખવા પડશે.

બીજું, capacity utilisationનું વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન જરૂરી છે. નવી machineryમાં રોકાણ કરતાં પહેલાં હાલની ક્ષમતા, operating cost, energy consumption અને confirmed ordersનું ગણિત કરવું પડશે. જૂની અને ઓછી કાર્યક્ષમ machineryને આધુનિક બનાવવી ઘણીવાર નવી capacity ઉમેરવા કરતાં વધુ વ્યવહારુ બની શકે છે.

ત્રીજું, product mixમાં ફેરફાર અંગે વિચારવું પડશે. Cotton, polyester અને blended yarnના વિકલ્પોનો અભ્યાસ જરૂરી છે. પરંતુ માત્ર કાચા માલનો ખર્ચ ઘટાડવા માટે fibre બદલવો યોગ્ય નથી. Machinery compatibility, ગ્રાહકની મંજૂરી, fabric quality અને અંતિમ ઉત્પાદનની જરૂરિયાત ધ્યાનમાં લેવી પડશે.

ચોથું, domestic cotton productivity વધારવી અનિવાર્ય છે. કેન્દ્ર સરકારે 2026-27થી 2030-31 માટે ₹5,659.22 કરોડના ખર્ચ સાથે Mission for Cotton Productivity મંજૂર કર્યું છે. પરંતુ તેનો વાસ્તવિક લાભ ત્યારે જ મળશે જ્યારે ઉત્પાદન સાથે fibre quality, પ્રતિ હેક્ટર ઉપજ અને ખેડૂતોને યોગ્ય બજાર વ્યવસ્થા પણ સુધરશે. EBS Public Now