MSME Briefing Bureau

એક યુવાનનો અનોખો બિઝનેસ આઇડિયા, પરિવારનો વિશ્વાસ અને આનંદ મહિન્દ્રાની ભાગીદારી—ઉદય કોટકની સફળતાની કહાની.

“અમારા સંયુક્ત કોમોડિટી વેપારના વ્યવસાયમાં પરિવારના અનેક સભ્યો કામ કરતા હતા. તે મૂડીવાદી વ્યવહાર અને ઘરમાં સમાજવાદી જીવનપદ્ધતિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ હતું.”— ઉદય કોટક

એક યુવાન, એક વિચાર અને પરિવારનો વિશ્વાસ

1985માં ઉદય કોટક સામે એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન હતો. પરિવારના સ્થાપિત વ્યવસાયમાં જોડાવું કે પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરવા માટે નવો માર્ગ પસંદ કરવો?

તેમના પિતા સુરેશ કોટક કપાસના વેપાર અને કોમોડિટી બજાર સાથે સંકળાયેલા હતા. મુંબઈના સંયુક્ત પરિવારમાં ઉછરેલા ઉદય માટે વેપાર, નાણાં અને વ્યવહારો અજાણી બાબતો નહોતી. પરંતુ તેમની રુચિ નાણાકીય ક્ષેત્રમાં હતી. મેનેજમેન્ટનો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા પછી તેમણે પરંપરાગત માર્ગને બદલે પોતાનું સાહસ શરૂ કરવાનું પસંદ કર્યું.

અહીં પરિવારની ભૂમિકા મહત્ત્વની બની. પિતાએ કાર્યાલય માટે 300 ચોરસ ફૂટની જગ્યા ઉપલબ્ધ કરાવી. પરિવાર અને મિત્રો પાસેથી નાણાંની મદદ લઈને ઉદયે પોતાના વ્યવસાયની શરૂઆત કરી.

પરિવારે તેમને તૈયાર વ્યવસાય સોંપવાને બદલે નવો વ્યવસાય ઊભો કરવાની તક આપી. પરિવારના વ્યવસાયમાં બીજી પેઢીને પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરવાની આવી તક દરેક યુવાનને મળતી નથી.

નાણાકીય બજારમાં તકની ઓળખ

1980ના દાયકામાં ભારતીય કંપનીઓને કાર્યકારી મૂડીની જરૂર રહેતી હતી. બીજી તરફ, બિલની ચુકવણી માટે રાહ જોતા સપ્લાયરોને નાણાંની તંગીનો સામનો કરવો પડતો.

ઉદય કોટકે આ સમસ્યામાં વ્યવસાયની તક જોઈ. તેમણે બિલ ડિસ્કાઉન્ટિંગના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો. આ વ્યવસ્થામાં કંપનીને બિલની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં નાણાં મળી શકે અને નાણાં પૂરાં પાડનારને તેના બદલામાં વળતર મળે.

નવેમ્બર 1985માં કોટક કેપિટલ મેનેજમેન્ટ ફાઇનાન્સની શરૂઆત થઈ. નાની શરૂઆત હોવા છતાં, આ વ્યવસાય માટે નાણાકીય સમજ, વિશ્વસનીયતા અને જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવાની ક્ષમતા જરૂરી હતી.

પરિવારના વેપારી વાતાવરણમાંથી મળેલી સમજ અહીં ઉપયોગી બની. પરંતુ માત્ર પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ પૂરતી નહોતી; વ્યવસાયની સફળતા માટે બજારની જરૂરિયાત ઓળખવી અને તેનો વ્યવહારુ ઉકેલ આપવો જરૂરી હતો.

ગ્રાહકમાંથી ભાગીદાર બન્યા આનંદ મહિન્દ્રા

નવા વ્યવસાયને આગળ વધારવા માટે ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ જીતવો જરૂરી હતો. ઉદય કોટકનો સંપર્ક મહિન્દ્રા યુજિન સ્ટીલ સાથે થયો. શરૂઆતમાં આ એક વ્યાવસાયિક સંબંધ હતો, પરંતુ સમય જતાં તે ભાગીદારીમાં પરિવર્તિત થયો.

1986માં હરીશ મહિન્દ્રા અને આનંદ મહિન્દ્રાએ આ સાહસમાં હિસ્સો લીધો. ત્યારબાદ કંપનીનું નામ કોટક મહિન્દ્રા ફાઇનાન્સ રાખવામાં આવ્યું.

આનંદ મહિન્દ્રા સાથેની ભાગીદારીએ ઉદયના સાહસને નવો આધાર આપ્યો. પરિવારની મદદથી શરૂ થયેલો વ્યવસાય હવે બહારના રોકાણકારના વિશ્વાસ અને સહયોગથી આગળ વધવા લાગ્યો.

આ ઘટનામાંથી પરિવારના વ્યવસાયોએ એક મહત્ત્વનો પાઠ શીખવા જેવો છે: શરૂઆત માટે પરિવારનો સહયોગ ઉપયોગી છે, પરંતુ વિકાસ માટે યોગ્ય ગ્રાહકો, ભાગીદારો અને રોકાણકારો સાથે સંબંધો ઊભા કરવા પણ એટલું જ જરૂરી છે.

નાનકડા સાહસમાંથી બેન્કિંગ સંસ્થા સુધી

કોટક મહિન્દ્રા ફાઇનાન્સે સમય જતાં વાહન ધિરાણ, રોકાણ બેન્કિંગ અને અન્ય નાણાકીય સેવાઓમાં પોતાનો વિસ્તાર કર્યો.

2003માં ભારતીય રિઝર્વ બેન્કે કંપનીને કોમર્શિયલ બેન્કમાં રૂપાંતરિત કરવાની મંજૂરી આપી. આ સાથે કોટક મહિન્દ્રા બેન્ક અસ્તિત્વમાં આવી. ભારતની નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીમાંથી કોમર્શિયલ બેન્કમાં રૂપાંતરિત થનાર તે પ્રથમ કંપની બની.

આ પરિવર્તન માત્ર વ્યવસાયના કદમાં વધારો નહોતો. બેન્ક તરીકે ગ્રાહકોની થાપણો, જોખમનું સંચાલન, નિયમનકારી જવાબદારીઓ અને પારદર્શક વહીવટનું મહત્ત્વ અનેકગણું વધી ગયું.

આનંદ મહિન્દ્રા 2009માં બેન્કના પ્રમોટર તરીકે વર્ગીકૃત રહ્યા નહોતા, જોકે તેઓ નોન-એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર તરીકે જોડાયેલા રહ્યા. સપ્ટેમ્બર 2023માં ઉદય કોટક પણ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEOના પદેથી દૂર થયા. ત્યાં સુધીમાં આ સાહસ એક સ્થાપકના વ્યક્તિગત વ્યવસાયથી આગળ વધીને વ્યાવસાયિક સંચાલન ધરાવતી બેન્ક બની ચૂક્યું હતું.

પારિવારીક વ્યવસાય માટે શું શીખવા જેવું છે?

ઉદય કોટકની સફર દરેક યુવાને પરિવારનો વ્યવસાય છોડવો જોઈએ એવો સંદેશ આપતી નથી. તેનાથી વધુ મહત્ત્વનો સંદેશ એ છે કે પરિવારનો વારસો નવી પેઢીની સંભાવનાઓને મર્યાદિત ન કરે.

પરિવાર યુવાનને જગ્યા, પ્રારંભિક મૂડી, માર્ગદર્શન અને વિશ્વાસ આપી શકે છે. પરંતુ સફળતા માટે યુવાને પોતાની આવડત સાબિત કરવી પડે, બજારની જરૂરિયાત સમજવી પડે અને જવાબદારીપૂર્વક જોખમ લેવું પડે.

યોગ્ય ભાગીદારો સાથે જોડાવું, વ્યવસાયને વ્યાવસાયિક રીતે વિકસાવવો અને સમય આવે ત્યારે મજબૂત સંચાલન વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પણ એટલું જ જરૂરી છે.

દરેક સાહસ બેન્ક નહીં બને. પરંતુ દરેક પરિવાર પોતાની નવી પેઢીને કંઈક નવું કરવાનો અવકાશ આપી શકે છે.

પરિવારનો સાચો વારસો માત્ર મિલકત કે સ્થાપિત વ્યવસાય નથી. નવી પેઢીને પોતાની ઓળખ ઊભી કરવાની તક આપવી પણ એટલો જ મહત્ત્વનો વારસો છે.

પારિવારિક વ્યવસાયના સ્થાપકોએ પોતાની જાતને એક પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ: શું આપણે માત્ર આપણા વ્યવસાયના ઉત્તરાધિકારી તૈયાર કરીએ છીએ, કે પછી સ્વતંત્ર રીતે વિચારતા અને નવું સર્જી શકતા ઉદ્યોગસાહસિકો પણ તૈયાર કરીએ છીએ?